شیخ الاسلام ابواسماعیل عبدالله بن ابی منصور محمد، معروف به «پیر هرات»، «پیر انصار» و «خواجه عبدالله انصاری»، عالم و عارف مشهور کشور در سال ۳۹۶ هجری قمری در کهندژ شهر تاریخی هرات از مادری که از مردم بلخ بود متولد شد. خواجه عبدالله انصاری نه تنها یک مفسر، محدث، عالم و عارف بزرگ بود، بلکه شاعر و نویسنده توانایی هم بود. برای جزییات بیشتر از زندگینامه خواجه عبدالله انصاری در ادامه با ما همراه باشید.

پدر خواجه عبدالله انصاری، ابومنصور محمد انصاری از فرزندان ابو ایوب انصاری است. که در زمان خود یکی از عالمان و پرهیزگاران و حافظ قرآن وقت بود. که حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) موقع هجرت به مدینه، در منزل او فرود آمدند. او از نوادگان ابوایوب انصاری، صحابه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) بود. از کودکی زبانی گویا و طبعی توانا داشت. چنان که شعر فارسی و عربی را نیکو می سرود و در جوانی در علوم ادبی و دینی و حفظ اشعار عرب مشهور و بخصوص در حدیث قوی بود.

سرگذشت زندگی خواجه عبدالله

خواجه عبدالله انصاری سال ۳۸۴- ۳۹۶ هجری – در زمان سلطنت آلب ارسلان سلجوقی و وزارت خواجه نظام الملک وزیر دانشمند و دانش پرور و هنر شناس او در یکی از دهات طوس متولد شد. خواجه عبدالله انصاری نابغه ایست که به شامخ ترین قلل انسانیت دست یافته است.  اگر نظم و نثر او تا به این حد دلنشین است از جادوی عشق و ایمان اوست.

ادبیات برای خواجه عبدالله انصاری یک مقوله تجملی یا راهی برای ارتزاق و رسیدن به دولت و مکنت نیست. بلکه رازگوی اسراری است که سینه هایی سوخته و شرحه شرحه میتوانند آن ها را در خود بگیرند. او از این وسیله علیه غاصبین حقوق مردم نیز استفاده می کند. انصاری هروی عارفی وارسته و دشمن دغل کاری و نیرنگ و خود فروشی است و از بزرگ ترین محدثین عالم اسلام نیز شمرده می شود. قدرت او در علم و ادبیات عرب نیز بگواهی کتبی که به زبان عربی نوشته از جمله کتب: ذوالکلام و منازل السائرین برای مردی که مکتبی از صرف و نحو بطور کامل ندیده شگفت انگیز است.

دیدگاه خواجه عبدالله انصاری در مورد کتاب ترمذی

از خواجه عبدالله انصاری نقل شده است که کتاب ترمذی را بهتر از دو صحیح بخاری و مسلم می دانسته است. هنگامی که دلیل را جویا شدند، این چنین گفت:« از صحیح بخاری و مسلم، تنها کسانی میتوانند استفاده کنند که به علم حدیث آشنایی کامل داشته باشند. برعکس کتاب ترمذی که برای تمامی افراد قابل استفاده می باشد. هم عالمان و فقیهان و هم غیر ایشان، میتوانند از این کتاب استفاده کنند.»

دوران کودکی

خداوند به خواجه عبدالله انصاری هوش و حافظه ای خارق العاده عطا کرده بود. احتمالا به دلیل همین هوش سرشار و استعداد بود که او را خیلی زود یعنی در سن چهار سالگی به مدرسه فرستاد. روش خواجه عبدالله انصاری در کسب علم و دانش چنین بود که بامداد برای قرآن خواندن پیش مقری میرفت و بعد از آن به درس خواندن مشغول میشد. مشق روی ورق مینوشت و حفظ میکرد. زمانی که از این کارها فراغت می یافت چاشتگاه بود و زمان رفتن نزد ادیب و نوشتن و حفظ کردن. او ساعات روز و شب را برای انجام درسهای مختلف تقسیم کرده بود.

در نه سالگی بدان درجه از فهم و دانش رسیده بود که می توانست از محضر استادانی مانند قاضی ابومنصور ازدی و جارودی استفاده کرده، املای حدیث کند. در سال ۴۱۰ هجری قمری یعنی سن چهارده سالگی بدان پایه رسید که بر منبر بر آمد و مجلس گفت. در همین سن او بیش از هفتاد هزار و به روایتی صد هزار بیت شعر از شعرای عرب از حفظ داشت. از جمله استادانش یحیی بن عمار شیبانی را نام برده ‏اند. که از شیراز به هرات آمده و به تعلیم و تدریس مشغول بود. او در تفسیر، حدیث، شعر و ادب بسیار توانا بود و خواجه از محضر او استفادۀ بسیار کرد.

دوران جوانی

در سال ۴۱۷ ه.ق در بیست و یک سالگی برای تکمیل معارف و تحصیل مراتب راهی نیشابور شد. بعد به طوس و بسطام سفر کرد و به سماع و ضبط حدیث همت گماشت. خواجه عبدالله انصاری در تالیف احادیث حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وسلم رنج و مشقت زیادی کشید. تا جایی که خود می گوید: آنچه من کشیده ام در طلب حدیث مصطفی صلی الله علیه وسلم هرگز کَس نکشیده است. باری در نیشابور زیاد باران می آمد ومن در حالت رکوع می رفتم و جزوه های حدیث به شکم باز نهاده بودم تا تر نشود.

در سال ۴۲۳ عازم سفر حج شد. بر سر راه مکه در شهر بغداد توقف کرد تا مجلس درس ابومحمد خلال بغدادی را درک کند. در برگشت از سفر حج به زیارت ابوالحسن خرقانی، صوفی نامور نایل شد. بدین رو بزرگ ترین واقعه زندگی اش رقم خورد و از آن پس امیال معرفت در نهادش شکوفا شد. بیش از گذشته در وادی عرفان قدم نهاد. چه در زمان غزنویان و چه در زمان سلجوقیان فشار علمای اشعری و معتزله سبب رنجیدگی و محدودیت فعالیت خواجه عبدالله انصاری می گردد. به طوریکه در سال ۴۳۰ هجری به مدت یکسال او را در بوشنگ به زندان می اندازند.

عقاید و اندیشه

عقاید و اندیشه های شیخ الاسلام که از معروف ترین اندیشمندان و عارفان جهان اسلام به شمار میرود بر پایه شریعت استوار است. بر خلاف بعضی از رجال منسوب به تصوف و عرفان که گاهی اندیشه های آنان با مبانی شریعت در تضاد است، خواجه عبدالله انصاری روشی سلفی و شیوه ای صوفیانه داشت. فضل الرحمن فقهی در مقاله خود با عنوان عرفان پیر هرات در آینه شریعت آورده است که پیر هرات مشرب سلفی داشت. در اصول دین و امور عقیدتی پیرو مذهب امام احمد حنبل بود. هر چند در فروع از امام شافعی پیروی می کرد.

سبک ادبی آثار

سبک و روش خواجه عبدالله انصاری همان شیوه اهل وعظ و خطابه بود. آثار او اغلب بین نثر مرسل و نثر مصنوع به رشته تحریر در آمده است. که حالتی از شعر هم در آثار او احساس می شود. بزرگترین امتیاز پیر هرات را میتوان در تغییر شیوه نثر فارسی و توانایی او در سرودن شعر به دو زبان فارسی و عربی عنوان کرد. که این مسئله در خیلی از اشعار خواجه که در غالب رباعی و غزل است دیده می شود.

آثار

از خواجه عبدالله انصاری اثرهای فراوانی بر جای مانده است. که هر کدام بر سبق و سیاقی نوشته شده است. در این مختصر، به تعدادی از آن ها اشاره می کنیم: ترجمه طبقات صوفیه، تفسیرکشف الاسرار، رساله مناجات نامه، زاد العارفین، کنز السالکین، قلندرنامه، هفت حصار، رساله دل و جان، الهی نامه، محبت نامه.

وفات

خواجه عبدالله انصاری، عارف و صوفی بزرگ در سال ۴۸۱ هـ ق در سن هشتاد و پنج سالگی فوت کرد. که در”گازرگاه” شهر هرات دفن شده است. تاکنون آرامگاه این بزرگ مرد اندیشه و عرفان زیارتگاه سوختگان وادی معرفت الهی می باشد.


مطالب پیشنهادی:

بیوگرافی فروغ فرخ زاد

آشنایی با فریدون مشیری

بیوگرافی نازنین بیاتی