ابوجعفر محمد بن موسی خوارزمی ریاضیدان، اخترشناس ، فیلسوف، جغرافیدان و مورخ شهیر ایرانی در دوره عباسیان است. او در حدود سال ۷۸۰ میلادی (پیش از ۱۸۵ قمری) در خوارزم زاده شد. لقب او معمولاً اشاره به شهر خوارزم دارد. که همان خیوه کنونی واقع در جنوب دریاچه آرال مرکزی و قسمتی از جمهوری ازبکستان کنونی است.

زندگینامه محمدبن موسی خوارزمی

شهرت علمی محمد بن موسی خوارزمی مربوط به کارهایی است که در ریاضیات، به خصوص در رشته جبر، انجام داده است. به طوریکه هیچ یک از ریاضیدانان سده های میانه مثل او در فکر ریاضی تأثیر نداشته اند و وی را «پدر جبر» نامیده اند. جرج سارتن، مورخ معروف علم، در طبقه بندی سده ای کتاب خود، مقدمه ای بر تاریخ علم سده نهم هجری قمری را «عصر خوارزمی» می نامد. همانطور که از نام محمد بن موسی خوارزمی بر می آید، باید در شهر خوارزم به دنیا آمده باشد. ولی به گفته طبری که در پسوند نام محمدبن موسی الخوارزمی عنوان قُطرُ بُلّی را نیز افزوده، بعید نیست در جایی میان دجله و فرات زاده شده باشد. که به واسطه پدران و اجداد خود به خوارزم منتسب شده است.

همچنین طبری به محمد بن موسی خوارزمی لقب «المجوسی» می دهد. که نسبت وی را به مغان زرتشتی می رساند و گمان میرود پدران او و حتی خودش، باید تا چند وقتی بر این دین و آیین بوده باشند. با این حال از اسلام آوردن خوارزمی هم یقین حاصل شده به دلیل آن که در مقدمه کتاب جبرش از خود تصویر مردی معتقد و متعصب به دین اسلام را معرفی می کند. او در رساله جبر و المقابله خود آورده است: خدایی که محمد (ص) را روزگاری به پیامبری فرستاد که پیوند مردم با پیامبران گسسته شد و حق ناشناخته ماند. پیامبری که با آمدنش کوردلان، بینا شدند و گمراهان از هلاکت رهایی یافتند. خدا بر محمد و خاندانش درود فرستد.» از این کلام بر می آید که محمد بن موسی خوارزمی زمان تألیف این کتاب مسلمان بوده است.

سرگذشت زندگی خوارزمی

بنابه نظر طبری، محمد بن موسی خوارزمی سخت پایبند به مذهب تسنن بوده و در ایام خلافت مأمون هم عضو دارالحکمه بغداد بوده است. بنظر میرسد محمد بن موسی خوارزمی از خانواده های ماوراءالنهری و خراسانی بوده باشد. که زمان بنای شهر بغداد بدست منصور خلیفه عباسی در آن جا رحل اقامت افکنده و به نواحی قطربل و احتمالا به روستای دیرالمجوس (وطن علی بن عباس مجوسی، طبیب قرن چهارم هجری) منسوب شده است. که علاوه بر نسب خوارزمی، قطربلی و مجوسی هم خوانده می شود.

بیوگرافی محمدبن موسی خوارزمی
بیوگرافی محمدبن موسی خوارزمی

آثار

آثار محمد بن موسی خوارزمی در تاریخ علم جهان از اهمیتی ویژه برخوردارند. به همین لحاظ محققان دو قرن گذشته به نشر یا بررسی ارزش علمی آنها پرداخته اند.

۱. الجبر و المقابله

۲. الجمع و التفریق بحساب الهند

۳. زیج

۴. مقاله فی استخراج تاریخ الیهود و اعیادهم

۵. کتاب الرُخامَه

۶. عمل الأسطرلاب

۷. العمل بالأسطرلاب

۸. صوره‍ الأرض

دستاوردها

گویا پیش از این که محمد بن موسی خوارزمی در دارالحکمه مستقر شود او را به سرزمین هند فرستادند تا حساب هندی را بیاموزد. خوارزمی بعد از بازگشت از هند دو اثر «حساب الهند» و دیگری «الجبر و المقابله» را نگاشت. او نتایجی را که یونانیان و هندیان به دست آورده بودند را تلفیق کرد و به این ترتیب باعث انتقال مجموعه ای از معلومات جبری حسابی شد. که در ریاضیات قرون وسطی تأثیر عمیقی گذاشت.

وفات و بزرگداشت وی

بیوگرافی محمدبن موسی خوارزمی
بیوگرافی محمدبن موسی خوارزمی

محمد بن موسی خوارزمی در حدود سال ۸۴۸ میلادی مطابق با ۲۳۲ هجری قمری درگذشت. سازمان فرهنگی ملل متحد (یونسکو) سال ۱۹۸۳ میلادی مطابق با ۱۳۶۲ هجری شمسی را بعنوان هزار و صد و پنجاهمین سال وفات خوارزمی انتخاب کرد. همچنین از کشورهای عضو سازمان یونسکو خواست که در این سال به یاد خوارزمی، بنیانگذار فن جبر و واسطه غیر مستقیم پیوند ریاضیات هندی با ریاضیات یونانی در قلمرو دانش و فرهنگ اسلامی، مراسم تکریم برای او برپا کنند.


مطالب پیشنهادی:

بیوگرافی پروفسور مجید سمیعی

سرگذشت زندگی سقراط حکیم

زندگینامه ی زکریای رازی